W tyglu kultur

Bizancjum i ortodoksja wycisnely trwale pietno na historii Krety. W samym województwie Chanii zachowalo sie ponad 300 bizantyjskich kosciolów. Wczesnochrzescijanskie bazyliki w Rugii, bazylika w Almiridzie, gdzie znajduja sie cenne mozaiki podlogowe, Rotunda, czyli kosciól Archangielu Michail (VI w.) w Episkopi (Kisamos) o wspanialej, jedynej w swoim rodzaju architekturze oraz piecioma warstwami malowidel sciennych, kosciól Agiu Nikolau (XI w.) w Kiriakoselia (Apokoronas), kosciól Monastiras zwany tez Panagias Zerwiotissas (XII w.) w Stilos oraz kosciól Agiu Georgiu (1243) w Alikiano z malowidlami Pawlosa Prowatasa (1430), to tylko niektóre z najcenniejszych swiatyn w okolicy. Kosciól Agiu Georgiu (1314) w Komitades (Sfakia), Mitera tu Theu w Kakodiki (Selinos), Archangelos Michail (XIV w.) w Aradena (Sfakia), Sarakina (Selinos) i dziesiatki innych kosciolów i kapliczek z pewnoscia zachwyca i wzrusza przybysza.

Klasztory istnialy na Krecie juz przed rokiem 824. W XVI w., w zwiazku z zagrozeniem tureckim, powstalo wiele nowych, a juz istniejace zostaly z pomoca weneckich okupantów odnowione. Najwspanialsze z nich znajduja sie w Akrotiri: Moni Agias Triadas zwany tez jako Tzagkarolon (XVII w.) z wplywami architektury zachodniej, obronny Moni Gdernetu (Guwernetu) poswiecony Pani Aniolów (XVI w.). Klasztor Agiu Ioanni tou Eremiti (XVII w.) zbudowany w wawozie stanowi przyklad znakomitego dostosowania formy architektonicznej do surowego, niedostepnego otoczenia. Na uwage zasluguja takze: zenski klasztor Moni Timiu Prodromu w Korakies, warowny klasztor Moni Panagias Odigitrias, zwany Gonias, w Kolimbari (XVII w.), klasztor Agiu Ioannu Theologu w Stilos (Apokoronas), usytuowany na wynioslej skale Moni Panagias Chrisoskalitissas na zachodnim wybrzezu wyspy, zenski klasztor Monastiri tis Chrisopigis w Murnies, klasztor Agias Kiriakis w Waripetro, oraz Agiu Georgiu w Karidi (XII w.).

Liczni okupanci zaznaczyli swa obecnosc na terenie calego regionu, zostawiajac po sobie zabytki przywolujace na pamiec nie tylko tragedie ludu kretenskiego, ale i jego mestwo. Twierdza Selinu w Paleochorze z XIII w., Frangokastelo z XIV w., ruiny wiezy obronnej Da Molin z XIII w. w Alikianos, weneckie "Kokolaki" w Ndere czy Rotonda w Kalathenes (Kisamos) to pozostalosci z wczesnego okresu okupacji weneckiej. Pózniej w obliczu zagrozenia tureckiego, wedlug projektów najprzedniejszych weneckich architektów powstaly wspaniale budowle obronne: zamek w Chanii - dzielo Sanmicheliego (1537), zamek na wyspie w Sudzie (1570) i zamek w Gramwusa - zaprojektowane przez Orsinie'ego (1579).

Inne zamki i twierdze, takie jak Itzedin (1872) w Kalami, twierdze w Aptera (1867) i Askifu, wieza obronna Alidakisa w Embrosnero (Apokoronas) sa budowlami z okresu panowania tureckiego. Ostatni okupanci wyspy nie wznosili znakomitych budowli, pozostala po nich jedynie pamiatka nawiazujaca do koszmaru wojny: Cmentarz Niemiecki z okresu II wojny swiatowej w Maleme, gdzie spoczywa 4400 niemieckich zolnierzy.